Ajans Erzincan Köşe Yazarı, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Eğitim Fakültesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fikret Gülaçtı, "Kırıklarımızı Altınla Birleştirmek, Yaraları Yeniden Yaşamak ve Onarmak Üzerine" adlı yazısını kaleme aldı.
"Çoğumuzun annesinin, anneannesinin mutfağında öyle bir fincan vardır: kulpu bir kez kırılmış, sonra yapıştırılmış. Yapıştırıcının izi bellidir; ince, sarımsı bir çizgi. O fincan misafire verilmez ama evin hanımı kendi çayını hep ondan içer. “Neden atmıyorsun?” diye sorsanız, büyük ihtimalle şöyle bir cevap alırsınız: “Kırıldı diye atılır mı? Bu fincan benimle çok çay içti.”
Japonların kintsugi adını verdiği zanaatı ilk duyduğunuzda aklınıza belki de o fincan gelir. Kintsugi, kırılan seramik bir kaseyi özel bir ağaç reçinesiyle yapıştırıp kırık çizgilerini altın tozuyla kaplama sanatıdır. Kelime kelime “altınla birleştirmek” demektir. Kırık gizlenmez, tam tersine parlatılır. Kase, kırıldığı yerden daha dikkat çekici hale gelir.
Bu yazıda kintsugi’yi bir bahane olarak kullanmak istiyorum. Asıl konumuz, hepimizin hayatında açılan yaralar ve bu yaralardan sonra hayatı nasıl yeniden yaşanabilir hale getirdiğimiz. Kayıplar, ayrılıklar, hastalıklar, depremler, hayal kırıklıkları… Soru şu: Kırıldıktan sonra ne yapacağız?
Önce Bir Yanlış Anlamayı Düzeltelim
“Yaraları yeniden yaşamak” dediğimde, acı veren olayı zihinde tekrar tekrar yaşamayı kastetmiyorum. O, psikolojide bir sıkışmanın işaretidir; kişinin yardıma ihtiyaç duyduğunu gösterir. Benim kastettiğim, yaradan sonra hayatı yeniden yaşamaktır: sevdiklerimizle, işimizle, değerlerimizle yeniden bağ kurmak. Yarayı hayatımızdan silmeden ama ona da teslim olmadan.
Kintsugi bu yüzden güzel bir metafor. Usta ne kırığı yok sayar ne de kaseyi kırığından ibaret görür. Kırığı alır, özenle birleştirir ve kaseyi yeniden çay içilebilir hale getirir.
Japon Çay Odasından Bize Uzanan Bir Hikaye
Kintsugi, Japon çay geleneğiyle birlikte gelişmiş bir zanaattır. Çay ustaları gösterişli, kusursuz kaplar yerine sade, biraz eğri büğrü, el emeği kaselere değer verirdi. Bu bakış açısında kırılıp onarılmış bir kase de saygın bir nesne sayılabiliyordu. Kökenine dair anlatılan romantik hikayeler var ama zanaat tarihçileri bunların belgesel dayanağının zayıf olduğunu söylüyor (Kemske, 2021). Önemli olan şu: Kintsugi, kırılmanın sık yaşandığı bir coğrafyada doğmuş. Depremlerle sarsılan Japonya’da kırılmak istisna değil, hayatın bir parçası (Keulemans, 2016).
Bu cümleyi okurken Erzincan’da yaşayan biri olarak içim burkuluyor. 1939’dan 6 Şubat 2023’e kadar biz de defalarca kırıldık ve defalarca yeniden kurduk. Belki de kintsugi’yi bu kadar tanıdık bulmamızın bir nedeni budur.
Bu felsefenin arkasında Japonların wabi-sabi dediği bir güzellik anlayışı var: kusurlu, geçici ve tamamlanmamış olanın güzelliği (Koren, 1994). Bu anlayışa göre hiçbir şey kusursuz değildir, hiçbir şey kalıcı değildir ve hiçbir şey tam anlamıyla bitmiş değildir. Bunu kabul etmek, insanın omzundan büyük bir yük kaldırır.
Bizim Kültürümüzde de Kırık Kaplar Atılmazdı
Kintsugi’yi uzak bir ülkenin egzotik bir geleneği gibi görmemek gerekir. Topkapı Sarayı’ndaki Çin porselenleri üzerine yapılan bir çalışma çok ilginç bir şeyi gösteriyor: Osmanlı sarayında kırılan değerli porselenler atılmamış, altın, gümüş, tombak ve pirinçle onarılmış. Yaklaşık 300 parçanın Osmanlı döneminde onarıldığı biliniyor. Kırılan kaplar bazen ibriğe, mataraya ya da buhurdana dönüştürülmüş (Gedük, 2022). Yani bizim ustalarımız da kırığı yeni bir hayatın başlangıcına çevirmeyi biliyormuş.
Anadolu’nun gündelik hayatı da bu bilgiyle doludur. Bakır kapları kalaylayan kalaycılar, eskiyen kumaşları yamayıp bohça diken annelerimiz, kırılanı atmak yerine yeniden işe yarar hale getirmeyi bir erdem saymıştır. Dilimiz de bunu gösterir: “gönül kırmak”, “kalbi kırık”, “gönül almak”, “yarası kabuk bağlamak”. Türkçe, ruhun da bir kap gibi kırılabileceğini ve onarılabileceğini çok eskiden beri bilir.
Gönül Çalab’ın Tahtı
Yunus Emre’nin dizeleri bu konuda bize çok şey söyler. Onun için gönül, Tanrı’nın baktığı yer, insanın en kıymetli varlığıdır:
Gönül Çalab’ın tahtı, Çalab gönüle baktı
İki cihan bedbahtı kim gönül yıkar ise
Bu beyit bana onarımın yalnız yapılmadığını hatırlatıyor. Gönül kırmak nasıl ağır bir sorumluluksa, gönül almak da bir erdemdir. Kırılan bir gönlü çoğu zaman başka bir gönül onarır (Onat Çakıroğlu, 2013).
Mevlana’nın Mesnevi’si ise kamışlıktan koparılmış bir neyin iniltisiyle başlar. Ney, ayrılıktan şikayet eder. Ama dikkat edin: Ney, tam da koparıldığı ve delindiği için ses verir. Yarası, aynı zamanda sesinin kaynağıdır. Bazı yaralar tam olarak kapanmaz; ama insan onlarla anlamlı bir ilişki kurmayı öğrenebilir.
Bilim Ne Diyor?
Psikoloji, bu eski sezgileri son otuz yılda ölçmeye ve test etmeye başladı. Birkaç önemli bulguyu sade bir dille paylaşayım.
Zorluklardan sonra büyümek mümkün. Psikologlar buna “travma sonrası büyüme” diyor. Ağır bir kriz yaşayan bazı insanlar zamanla hayatın değerini daha çok fark ettiklerini, ilişkilerinin derinleştiğini, kendilerini daha güçlü hissettiklerini anlatıyor (Tedeschi ve Calhoun, 2004). Yirmi altı araştırmayı birleştiren bir çalışmaya göre, travmatik bir olay yaşayanların yaklaşık yarısı orta ya da yüksek düzeyde böyle bir büyüme bildiriyor (Wu ve ark., 2019).
Ama büyüme acıyı silmiyor. Aynı insanlar hala o olayı düşünüyor, hala zaman zaman acı çekiyor. Büyüme ile acı yan yana yaşayabiliyor (Helgeson ve ark., 2006). Tıpkı kintsugi’deki altın çizgi gibi: Altın, kırığın yerine geçmez; kırığın üzerine eklenir.
Kendine şefkat iyileştiriyor. Kendine sert eleştiri yerine bir dosta davranır gibi nazik davranmak, “Bunu yaşayan bir tek ben değilim” diyebilmek ve acıyı bastırmadan fark edebilmek, araştırmacıların “öz-şefkat” dediği şey (Neff, 2003). Öz-şefkati yüksek olan insanlar daha az depresyon, kaygı ve stres yaşıyor.
Dayanıklılık sihirli bir güç değil. Zorluklara rağmen ayakta kalanlar genellikle olağanüstü insanlar değil; yanlarında güvenebilecekleri birileri, işleyen bir okul, destekleyici bir aile, küçük ama sağlam alışkanlıkları olan insanlar. Bir araştırmacı buna “sıradan büyü” diyor (Masten, 2001).
Altın Dikiş: Beş Adımda Onarım
Kintsugi ustasının çalışma biçiminden ilham alarak, yaradan sonra yeniden yaşamayı beş adımda düşünmeyi öneriyorum. Bunlar sıralı basamaklar değil; ileri geri gidip gelebileceğimiz duraklar.
1. Kırılmayı görmek. Usta kırılan kaseyi çöpe atmaz ama kırığı da görmezden gelmez. “Bir şey yok, geçer” demek yerine “Evet, kırıldım” diyebilmek onarımın ilk adımıdır.
2. Parçaları toplamak. Dağılmış duygularımızı, anılarımızı, sözlerimizi bir araya getirmek. Bir dosta anlatmak, yazmak, ağlamak. Bu adımı çoğu zaman yalnız atamayız.
3. Beklemek ve sağlamlaştırmak. Kintsugi’de reçine kat kat sürülür ve her katın kuruması beklenir. Acele edilirse onarım tutmaz. İyileşme de zaman ister. Klasik geleneğimizin “sabır” dediği şey, edilgen bir katlanma değil, acı karşısında kendini kaybetmeden yürümeye devam etmektir.
4. Anlam katmak. Altın tozu bu aşamada sürülür. Yaşadığımız şeyin hayatımızda nereye oturduğunu düşünürüz. Neyin gerçekten önemli olduğunu yeniden fark ederiz. Viktor Frankl, değiştiremeyeceğimiz bir acı karşısında bile ona nasıl bir tavır alacağımızı seçebileceğimizi söyler.
5. Yeniden kullanılmak. Onarılan kase vitrinde durmak için değil, yeniden çay içmek için onarılır. Hayatımızın akışına, ilişkilerimize, işimize dönmek… Bazen de tıpkı Osmanlı porselenlerinin ibriğe dönüşmesi gibi, tamamen yeni bir role geçmek.
İki Önemli Uyarı
Altın zorunlu değil. Her kırık parlak bir hikayeye dönüşmek zorunda değildir. Büyümeyi bir beklenti haline getirdiğimizde, acısını “yeterince güzel bir şeye” çeviremeyen insan bir de başarısızlık duygusu yaşar. Bu kavramı geliştiren araştırmacılar da tam olarak bu konuda uyarıyor (Calhoun ve Tedeschi, 2004). Bazen sadece yapıştırmak yeter. Bazen kase bir süre rafta bekler.
Yarayı süslemeyelim. Kintsugi bugün sosyal medyada çok popüler. Ama yaranın estetik bir vitrin malzemesine dönüşmesi, gerçek onarımın yerini tutmaz. Onarımın amacı güzel görünmek değil, yeniden yaşayabilmektir.
Bugün Yapabileceğiniz Küçük Şeyler
• Kendinize bir dosta yazar gibi kısa bir mektup yazın. Yaşadığınız zorluğu anlatın ve sonuna “Bu benim suçum değildi” ya da “Elimden geleni yaptım” gibi şefkatli bir cümle ekleyin.
• Evinizde onarılmış ya da eskimiş ama atamadığınız bir eşyaya bakın. Onun hikayesini düşünün. Size ne hatırlatıyor?
• Güvendiğiniz bir kişiye, yaşadığınız şeyin küçük bir parçasını anlatın. Her şeyi anlatmak zorunda değilsiniz.
• Kendinize acele etmeyin. Onarımın bir takvimi yoktur.
• Birinin gönlünü alın. Bazen kendi kırığımızı onarmanın yolu, başka birinin kırığına el uzatmaktan geçer.
• Acınız uzun süre azalmıyorsa, uykunuz, iştahınız ve günlük işleriniz bozulduysa ya da olay sürekli gözünüzün önüne geliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almaktan çekinmeyin. Yardım istemek de onarımın bir parçasıdır.
Son Söz
O kulpu yapıştırılmış fincanı yeniden düşünelim. Kulpundaki ince çizgi, dikkatle bakınca bir kusurdan çok bir hatıraya benzer. Belki de hepimiz biraz o fincan gibiyiz: Kırıldığımız yerlerden tanınıyoruz. Önemli olan kırılmamış olmak değil; kırıldıktan sonra yeniden sevgiyle tutulabilmek, yeniden işe yarayabilmek, yeniden çay içilebilmek.
Kırıklarınız hep altınla birleşsin demeyeceğim. Ama yanınızda onları özenle toplayan eller olsun."
