Neden Bu Kadar Kırılgan Olduk?

Evlat ile Ebeveyn Arasında İncelen Bağ, Sertleşen Dil

Prof. Dr. Fikret Gülaçtı | Ajans Erzincan Köşe Yazısı

Okul çıkışlarında artık hepimizin aşina olduğu bir sahneyle karşılaşıyoruz. Çocuk, çantasını annesine uzatıyor. Anne çantayı alırken bir yandan da “Bugün öğretmen sana bir şey dedi mi, biri seni üzdü mü?” diye soruyor. Birkaç adım ötede ise aynı yaştaki iki çocuk, bizim kuşağın yüksek sesle söylemeye çekineceği sözlerle birbirine sesleniyor. Yanlarındaki veliler ya duymazdan geliyor ya da hafifçe gülümsüyor.

İlk bakışta birbirine zıt görünen bu iki sahne, aslında aynı hikâyenin iki yüzünü anlatıyor: Bir yanda inceldikçe incelen duygusal bağlar, diğer yanda sertleştikçe sertleşen bir dil…

Peki, kırk yıl önceki Türk ailesi çocuğuna nasıl bakıyordu, bugün nasıl bakıyor? Neden çocuklar ebeveynleri, ebeveynler de çocukları karşısında bu kadar kolay kırılır hâle geldi? Argo ve küfür neden gündelik hayatın sıradan bir parçasına dönüştü? Bütün bu değişime rağmen dilini temiz tutabilen çocukların yetiştiği ailelerde neler farklı?

Bu soruların yanıtlarını ararken hem akademik araştırmalara hem de gündelik hayatın içinden örneklere bakmak gerekiyor. Çünkü mesele yalnızca psikolojinin değil, aynı zamanda ailenin, kültürün, eğitimin ve toplumsal ilişkilerin meselesidir.

Kırk Yıl Önce: “Eti Senin, Kemiği Benim” Kuşağı

1980’lerin Türkiye’sinde çocuğunu okula götüren bir babanın öğretmene sıkça söylediği sözlerden biri şuydu: “Eti senin, kemiği benim.” Bugün kulağa oldukça sert gelen bu ifade, o dönemin aile anlayışını özetleyen cümlelerden biriydi.

Otorite belirgindi. Anne ve babanın sözü çoğu zaman tartışılmaz kabul edilir; büyüğün yanında nasıl oturulacağından sofrada nasıl davranılacağına kadar pek çok kural aile içinde öğrenilirdi.

Kültürlerarası psikolojinin Türkiye’deki öncü isimlerinden Çiğdem Kağıtçıbaşı, 1970’lerde başlattığı Çocuğun Değeri araştırmalarıyla bu aile yapısının önemli özelliklerini ortaya koydu. Özellikle kırsal kesimde ve düşük gelirli ailelerde çocuk, yalnızca sevilen bir evlat değil; aileye ekonomik katkı sağlayacak ve ileride yaşlanan anne babasına destek olacak bir güvence olarak da görülüyordu.

Kağıtçıbaşı’nın “tam bağımlılık” modeliyle açıkladığı bu yapıda, çocuğun bağımsızlaşmasından çok aileye bağlılığı ve itaati ön plandaydı (Kağıtçıbaşı, 2007).

Dönemin baskın ebeveynlik anlayışı, gelişim psikolojisinde Diana Baumrind’in otoriter ebeveynlik olarak tanımladığı tutumla büyük ölçüde örtüşüyordu: Yüksek kontrol, sınırlı açıklama.

Ancak burada önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekir. Bu kontrol her zaman sevgisizlik anlamına gelmiyordu. Geniş aile, mahalle, komşular, öğretmenler ve dinî çevreler, benzer değerleri ve davranış kurallarını aktaran ortak bir yapı oluşturuyordu. Çocuk evde öğrenmediği bir kuralı okulda, okulda öğrenmediğini sokakta veya başka bir yetişkinin yanında öğrenebiliyordu.

Elbette bu dönemin sorunları da vardı. Çocuğun duygularının yeterince konuşulmadığı, fikirlerinin her zaman dikkate alınmadığı ve fiziksel cezanın zaman zaman terbiye yöntemi olarak görüldüğü bir aile düzeninden söz ediyoruz.

Bununla birlikte çocuklar, hayal kırıklığıyla karşılaşmaya, isteklerinin ertelenmesine ve “hayır” cevabına daha erken yaşlarda alışıyordu. Ebeveynler de çocuklarının kendilerine kızmasından bugünkü kadar çekinmiyordu. Çünkü sevgi, çocuğun her isteğini yerine getirmekten çok onu doğru bildikleri yolda tutmakla ilişkilendiriliyordu.

Büyük Dönüşüm: Çocuk Artık Ekonomik Değil, Duygusal Bir Değer

Yıllar içinde Türk ailesinin çocuk algısı önemli ölçüde değişti. Kağıtçıbaşı ve Ataca’nın 2005 yılında yayımlanan çalışması, 1975’teki araştırmayla karşılaştırıldığında çocukların maddi ve faydacı değerinin azaldığını, psikolojik değerinin ise arttığını ortaya koydu.

Başka bir ifadeyle çocuk, artık yalnızca gelecekte aileye ekonomik katkı sağlayacak biri olarak değil, hayata anlam ve sevgi katan bir birey olarak görülmeye başlandı.

Kağıtçıbaşı’nın “duygusal bağlılık modeli” olarak tanımladığı bu yaklaşım, aslında sağlıklı aile ilişkileri açısından önemli bir imkân sunuyor. Ekonomik bağımlılık azalırken duygusal bağın devam etmesi, hatta güçlenmesi mümkün. Çocuğun hem bağımsızlaşması hem de ailesiyle yakınlığını koruması ideal olan durumdur.

Ancak asıl mesele, bu iki unsur arasındaki dengenin kurulabilmesidir.

Aile yapısındaki değişim de bu dönüşümü hızlandırdı. Şehirleşme, küçülen haneler, daha az çocuk sahibi olma eğilimi ve ebeveynliğin daha ileri yaşlara taşınması, çocuğun aile içindeki konumunu değiştirdi.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile TÜİK tarafından yürütülen Türkiye Aile Yapısı Araştırması’nın 2021 uygulamasında 81 ilde 19 bin 430 haneye ulaşıldı ve 15 yaş üzerindeki 42 bin 46 kişiyle görüşüldü. Araştırmanın ortaya koyduğu aile ilişkilerine dair veriler, kuşaklar arasındaki ilişkilerin ve aile içi beklentilerin değişimini değerlendirmek açısından önemli bir kaynak oluşturdu.

Bugün birçok ailede tek ya da iki çocuk, anne ve babanın bütün duygusal beklentilerinin merkezinde yer alıyor. Çocuğa yapılan yatırım arttıkça onu kaybetme, üzme veya başarısız görme korkusu da büyüyebiliyor.

Böylece sevgi, kimi zaman farkında olmadan aşırı korumaya; koruma ise çocuğun kendi ayakları üzerinde durmasını zorlaştıran bir tutuma dönüşebiliyor.

Bugün: Hem Çocuk Hem Ebeveyn Kırılgan

Çocuğun kırılganlığı: Hiç üzülmesin diye büyütülen nesil

Helikopter ebeveynlik kavramı, çocuğun hayatındaki her güçlüğü önceden fark etmeye, onun yerine sorunları çözmeye ve kararlarına aşırı müdahale etmeye çalışan ebeveynlik anlayışını ifade ediyor.

Padilla-Walker ve Nelson’ın 2012 tarihli çalışması, aşırı müdahaleci ebeveynlik tutumlarının genç yetişkinlerin özerkliği açısından sorunlar doğurabileceğine dikkat çekiyor. Çocuğun her engelini ortadan kaldırmak, kısa vadede onu rahatlatabilir. Ancak uzun vadede kendi sorunlarını çözme ve başarısızlıklarla baş etme becerisini geliştirmesini zorlaştırabilir.

Lukianoff ve Haidt’in 2018 tarihli The Coddling of the American Mind adlı eserinde vurgulanan düşünce de bu noktada önemlidir: İnsan, zorluklarla karşılaştıkça baş etme becerilerini geliştirebilir.

Çocuğu her türlü sıkıntıdan korumaya çalışırken ona istemeden şu mesajı veriyor olabiliriz: “Sen bunu tek başına başaramazsın.”

Oysa çocuğun her zaman mutlu olması mümkün değildir. Başarısızlık, hayal kırıklığı, beklemek ve istediğini elde edememek hayatın doğal parçalarıdır. Önemli olan çocuğu bu deneyimlerden tamamen uzak tutmak değil, onlarla baş edebilmesini sağlamaktır.

Jonathan Haidt’in 2024 yılında yayımlanan The Anxious Generation adlı eseri ise dijital teknolojilerin çocukluk deneyimini nasıl değiştirdiğini tartışıyor. Açık havada oyun oynamanın, akranlarla yüz yüze iletişimin ve bağımsız deneyimlerin yerini giderek ekran merkezli bir hayatın alması, çocukların gelişimi açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konu.

Ebeveynin kırılganlığı: Ya beni sevmezse?

Meselenin bir de çoğu zaman gözden kaçan tarafı var: Bugün ebeveynler de çocuklarının karşısında kırılganlaşabiliyor.

Çocuk, ailenin duygusal merkezine yerleştirildiğinde anne ve babanın kendilerini başarılı hissetmeleri de onun mutluluğuna, okul notlarına, sosyal ilişkilerine ve hatta sosyal medyadaki görünümüne bağlanabiliyor.

Çocuk surat astığında ebeveyn kendisini başarısız hissediyor. “Hayır” demek, çocuğun sevgisini kaybetme ihtimali gibi algılanabiliyor. Böylece sınır koymaktan kaçınan, çocuğun öfkesinden çekinen ve kural koyarken bile kendisini açıklamak zorunda hisseden bir ebeveynlik anlayışı ortaya çıkabiliyor.

Baumrind’in ebeveynlik sınıflamasını hatırlayalım. Otoriter tutumdan uzaklaşmak elbette önemlidir. Ancak bunun yerine sınırların ortadan kalktığı, çocuğun her isteğinin karşılandığı izin verici bir tutuma yönelmek de sağlıklı değildir.

Çocuğun duygularını önemseyen, onunla iletişim kuran ama gerektiğinde tutarlı sınırlar koyabilen ebeveynlik anlayışı daha dengeli bir yol sunar.

Kısacası, eskiden çocuk ebeveynine kırılmaktan korkarken bugün ebeveyn çocuğunu kırmaktan korkabiliyor.

Her iki durumda da ortak sorun, çatışmayı yönetememek ve hayal kırıklığına tahammül edememektir. Oysa sevgi ile sınır birbirinin düşmanı değildir. Tam tersine, doğru kurulduğunda birbirini tamamlar.

Dil Neden Bu Kadar Sertleşti?

Duygusal bağların niteliği değişirken gündelik dilin sertleşmesi de dikkat çekici bir toplumsal mesele olarak karşımıza çıkıyor.

Çiçek ve Yağbasan’ın 2019 yılında yayımlanan araştırması, üniversite öğrencileri arasında argo ve küfür kullanımının gündelik iletişimde önemli bir yer tuttuğuna işaret ediyor. Bu durum, küfrün yalnızca öfke anında ortaya çıkan bir tepki olmaktan çıkarak arkadaşlar arasındaki sıradan konuşmanın parçasına dönüşebildiğini gösteriyor.

Daha düşündürücü olan ise bu dilin çocuk yaşlara kadar inmesi.

Karakuş, Karacaoğlu ve Keten’in 2020 yılında Trabzon’da bir devlet ortaokulunda 6. ve 7. sınıf öğrencileri ile Türkçe öğretmenlerini kapsayan araştırması, öğrencilerin kullandıkları argo ifadelerin öğretmenlerin bildiğinden daha geniş olabildiğini ortaya koydu. Araştırmacılar, internet kullanımının ve özellikle YouTube içeriklerinin bu süreçteki etkisine dikkat çekti.

Peki çocuk küfrü nereden öğreniyor?

Albert Bandura’nın sosyal öğrenme kuramı, bu soruya önemli bir yanıt veriyor: Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, çevrelerinde gözlemledikleri davranışları da öğreniyor.

Trafikte başka bir sürücüye savrulan sözler, maç izlerken yükselen öfkeli ifadeler, telefonda şaka adı altında kullanılan argo kelimeler… Çocuk açısından bunların hepsi yetişkin davranışının bir parçasıdır.

Çocuk, büyüklerin kullandığı dili taklit ederken bugün bir de dijital dünyanın etkisiyle karşılaşıyor. Milyonlarca kez izlenen videolarda küfrün mizahın veya popülerliğin aracı olarak kullanılması, bu ifadelerin sıradanlaşmasına katkıda bulunabiliyor.

Elbette argo ve küfrün insan iletişiminde tarih boyunca çeşitli işlevleri oldu. Timothy Jay’in 2009 tarihli çalışması, tabu kelimelerin duyguları ifade etme ve grup içi iletişim kurma gibi işlevlerine dikkat çekiyor.

Özellikle ergenlik döneminde kullanılan argo, bazen bir gruba ait olmanın işareti hâline geliyor. Çocuk, arkadaşları arasında kabul görmek ve dışlanmamak için onların dilini benimseyebiliyor.

Dolayısıyla meseleyi yalnızca ahlaki bir bozulma olarak görmek, sorunun nedenlerini anlamamızı engeller. Asıl soru şudur: Çocuklar kendilerini ifade etmek, öfkelerini anlatmak ve arkadaşları arasında kabul görmek için neden küfre ihtiyaç duyuyor? Onlara bunun yerine kullanabilecekleri başka yolları gösterebiliyor muyuz?

Küfür Etmeyen Çocukların Evinde Ne Var?

Bu soruya yanıt verirken bilimsel sınırları gözetmek gerekiyor. Bu yazının hazırlanması sırasında, argo ve küfür kullanmayan öğrencilerin ailelerini diğer öğrencilerin aileleriyle doğrudan karşılaştıran, yayımlanmış ve erişilebilir bir araştırmaya rastlayamadım. Dolayısıyla belirli aile özelliklerinin küfür kullanımını kesin olarak engellediğini söylemek doğru olmaz.

Bununla birlikte, mevcut araştırmalar ve gelişim psikolojisinin temel ilkeleri bazı önemli ipuçları sunuyor.

Gültekin’in 2023 yılında yayımlanan yüksek lisans tezinde, okul öncesi çocukların değer düzeyleri ile ebeveyn tutumları ve ahlaki değerlendirmeleri arasında anlamlı ilişkiler bulunduğu bildiriliyor. Bu tür bulgular, değerlerin yalnızca anlatılarak değil, aile içindeki ilişkiler ve davranışlar yoluyla da öğrenildiğini düşündürüyor.

Bu çerçevede, çocukların dil gelişimini destekleyebilecek bazı aile tutumlarından söz edebiliriz.

Birincisi, tutarlı bir yetişkin modeli. Anne ve baba çocuğa küfür etmemesini söylerken kendileri de aynı özeni göstermelidir. Öfkelendiğinde bile dilini koruyabilen yetişkin, çocuğa en güçlü örneği sunar.

İkincisi, gerekçeli sınırlar. Çocuğa yalnızca “Bunu söyleme!” demek yerine, kullanılan sözün karşısındaki insanı nasıl incitebileceğini anlatmak daha anlamlıdır. Kuralın nedenini anlayan çocuk, davranışını yalnızca ceza korkusuyla değil, bilinçli bir tercihle değiştirebilir.

Üçüncüsü, duyguları ifade edebilme becerisi. Öfkesini, kıskançlığını, hayal kırıklığını veya üzüntüsünü kelimelere dökebilen çocuk, duygularını ifade etmek için saldırgan dile daha az ihtiyaç duyabilir.

Dördüncüsü, kültürel ve manevi bağ. Atasözleri, masallar, halk hikâyeleri ve şiirler, dilin insan ilişkilerindeki yerini çocuklara anlatmanın etkili yollarıdır. “Ağzından çıkanı kulağın duysun” sözü, yalnızca bir uyarı değil, sözün sorumluluğunu hatırlatan kültürel bir mirastır.

Beşincisi, ekran farkındalığı. Çocuğun ne izlediğini bilmek, izlediği içerikler hakkında konuşmak ve gerektiğinde birlikte değerlendirme yapmak önemlidir. Yasaklamak tek başına yeterli olmayabilir; çocuğun izlediği içeriklerdeki davranışları sorgulamasına yardımcı olmak da gerekir.

Anadolu irfanı, sözün gücünü yüzyıllardır anlatıyor. Yunus Emre’nin dizeleri bugün de anlamını koruyor:

“Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı,

Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz.”

Söz, ilişkiyi kurabilir de yıkabilir de. Çocuk, sözün gücünü yalnızca nasihatlerden değil, aile içinde yaşadığı ilişkilerden öğrenir.

Sahadan Bir Örnek: “Küfürsüz Hava Sahası”

2017 yılında Edirne’nin Süloğlu ilçesindeki Cumhuriyet Ortaokulu, öğrencilerin argo ve küfürlü konuşmalarını azaltmak amacıyla “Küfürsüz Hava Sahası” adlı bir proje başlattı.

Anadolu Ajansı’nın o dönemde yayımladığı habere göre okulda belirlenen kurallar ve uygulanan yaptırımlarla başlayan süreçte, zamanla argo ve küfürlü ifadelerin okul ortamında önemli ölçüde azaldığı bildirildi.

Bu örnek, tek başına bilimsel bir etkililik kanıtı olarak değerlendirilemez. Ancak ortak kuralların ve kararlı bir yaklaşımın davranışların değişmesinde rol oynayabileceğini gösteren dikkat çekici bir uygulamadır.

Kırk yıl önce aile, okul, mahalle ve diğer toplumsal çevreler arasında daha güçlü bir değer ortaklığı vardı. Bugün aynı ortaklığı yeniden kurmak, geçmişin bütün uygulamalarını geri getirmek anlamına gelmiyor. Aksine, çocukların haklarını ve duygularını gözeten, ancak dil ve davranış konusunda da tutarlı sınırlar belirleyen yeni bir anlayış geliştirmek gerekiyor.

Gündelik Hayattan Üç Tanıdık Sahne

Aşağıdaki örnekler belirli kişilere ait değildir. Aile ve okul yaşamında karşılaşılabilecek durumları anlatmak amacıyla oluşturulmuş temsili sahnelerdir.

Ödev krizi: Altıncı sınıf öğrencisi Elif, matematik ödevini yaparken zorlanıp ağlamaya başlıyor. Annesi kısa süre içinde ödevi kendisi çözüyor, ertesi gün de öğretmenine ödevlerin fazla olduğundan yakınıyor. Elif o gün matematik problemini çözmekten çok, zorlandığında bir başkasının onun yerine sorunu çözeceğini öğreniyor. Oysa anne, çözümü doğrudan vermek yerine kızının yanında kalıp ona yol gösterebilir. Çocuğun ihtiyacı her zaman zorluğun ortadan kaldırılması değil, zorlukla baş ederken desteklenmesidir.

“Ama herkes böyle konuşuyor!” Yedinci sınıf öğrencisi Emre, akşam yemeğinde arkadaşından söz ederken küfürlü bir ifade kullanıyor. Babası önce rahatsız oluyor, sonra geçen hafta trafikte aynı sözü kendisinin kullandığını hatırlayıp sessiz kalıyor. Ertesi akşam konuyu yeniden açarak, “Ben de geçen gün yanlış bir söz kullandım. Bu evde ikimiz de dilimize dikkat edelim mi?” diyor. Bu yaklaşım, yetişkinin hatasını kabul etmesinin otoritesini ortadan kaldırmadığını, aksine çocuğa sorumluluk konusunda örnek olabileceğini gösteriyor.

Kırılan dede: Yetmiş yaşındaki Hasan Bey, torunundan yemek sırasında telefonunu bırakmasını istiyor. Torunu ise “Sana ne!” diye karşılık veriyor. Anne ve baba, çocuklarının davranışını ele almak yerine dedeye müdahale etmemesini söylüyor. Dede üzülerek sofradan kalkıyor. Burada yalnızca bir büyüğün kırılması söz konusu değil; çocuk da kuşaklar arası ilişkilerde saygının nasıl ele alındığını gözlemliyor. Saygı, çocuğun düşüncelerini susturmak anlamına gelmez. Ancak düşüncelerini ifade ederken karşısındaki insanın onurunu gözetmeyi öğrenmesi gerekir.

Ebeveynler İçin Bir Yol Haritası

Çocukların duygusal dayanıklılığını ve sağlıklı iletişim becerilerini geliştirmek için ailelerin gündelik hayatlarında uygulayabilecekleri bazı temel adımlar var:

1. Sevgiyi sınırlarla birlikte sunun. “Seni çok seviyorum ama bu konuda cevabım hayır” diyebilmek mümkündür. Çocuk, sınır konulmasının sevgisizliğe işaret etmediğini öğrenmelidir.
2. Hayal kırıklığına alan açın. Çocuğun istediği olmadığında üzülmesi, ağlaması veya anne babasına kızması her zaman bir sorun olduğu anlamına gelmez. Önemli olan, bu duygularla nasıl baş edeceğini öğrenmesidir.
3. Önce kendi dilinizi gözden geçirin. Trafikte, maç izlerken, telefonda veya gündelik tartışmalarda kullanılan ifadeler çocukların dil gelişimini etkileyebilir.
4. Duyguları adlandırın. “Şu anda çok öfkelisin, bunu anlıyorum. Ama kendini küfür etmeden de anlatabilirsin” gibi ifadeler, çocuğa alternatif bir iletişim yolu sunar.
5. Dijital içerikleri birlikte değerlendirin. Çocuğun izlediği videoları ve takip ettiği kişileri tanıyın. Gerekirse birlikte izleyin ve kullanılan dil üzerine konuşun.
6. Ortak sofraları ve aile hikâyelerini yaşatın. Haftada birkaç akşam ekransız bir sofrada buluşmak, aile büyüklerinin hatıralarını dinlemek veya birlikte kitap okumak, kuşaklar arasındaki bağı güçlendirebilir.
7. Büyükleri aile yaşamına dahil edin. Dede ve ninelerin deneyimlerine alan açmak, çocukların aile geçmişini tanımasına ve farklı kuşaklarla ilişki kurmasına yardımcı olabilir.
8. Okulla iş birliği yapın. Öğretmenin belirlediği makul davranış kurallarını evde desteklemek, çocuğun farklı ortamlarda benzer sorumluluklarla karşılaşmasını sağlar.

Ebeveynler İçin Kültürel Değer Çantası

Çocuklarla kitaplar, filmler ve halk anlatıları üzerine konuşmak; değerleri doğrudan öğüt vermeden ele almanın yollarından biridir. Burada önemli olan yalnızca eseri izlemek veya okumak değil, ardından çocukla düşüncelerini paylaşmaktır.

Filmler

• Babam ve Oğlum (Çağan Irmak, 2005): Baba-oğul ilişkisi, kırgınlıklar ve affetme üzerine konuşmak için bir fırsat sunar. Kırgınlıklar neden bazen yıllarca sürer?
• Cennetin Çocukları (Majid Majidi, 1997): Kardeşlik, sorumluluk ve zor koşullarda onurunu korumak üzerine düşündürür. Ali neden yaşadıklarını ailesine hemen anlatmadı?
• Ters Yüz (Pete Docter, 2015): Duyguları tanımak ve üzüntünün de hayatın bir parçası olduğunu anlamak açısından yararlıdır. Üzüntü hiç olmasaydı ne olurdu?
• Mucize (Mahsun Kırmızıgül, 2015): Farklılıkları kabul etme ve toplumsal dayanışma temalarını ele alır. Bir topluluk, kendisini farklı hisseden bir insana nasıl destek olabilir?
• Wonder (Stephen Chbosky, 2017): Akran zorbalığı, nezaket ve aile desteği üzerine konuşmaya imkân verir. Kibar olmakla haklı olmak arasında nasıl bir ilişki vardır?
• Coco (Lee Unkrich, 2017): Aile hafızası ve kuşaklar arası bağları işler. Ailemizin hangi hikâyelerini gelecek kuşaklara aktarmalıyız?

Masallar ve halk anlatıları

Bu konuda yaptıkları çalışmalar, yayınları ve gösterdikleri hassasiyet dolayısıyla Dr. Öğr. Üyesi Ruhi Kara hocama ve Öğr. Gör. Asuman Özkan’a, bir Erzincanlı olarak ayrıca teşekkür etmeyi borç biliyorum.

• Dede Korkut Hikâyeleri – Dirse Han Oğlu Boğaç Han: Söylentiler, aile içindeki güven ve anne babanın kararları üzerine düşündürür.
• Keloğlan masalları: Zekâ, sabır, tevazu ve zorluklar karşısında çözüm arama becerilerini ele alır.
• Nasreddin Hoca – “Ye Kürküm Ye”: Görünüşe, statüye ve gösterişe verilen değeri sorgulatır. Sosyal medya çağında çocuklarla konuşmak için de anlamlı bir örnektir.
• Ezop – Rüzgâr ile Güneş: Sertlik ile yumuşaklığın insan davranışları üzerindeki etkisini anlatır. “Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır” atasözüyle birlikte ele alınabilir.
• Kelile ve Dimne: Dostluk, sözün sorumluluğu, hile ve insanlar arasındaki güven ilişkileri üzerine tartışma fırsatı sunar.

Hikâyeler ve kitaplar

• Ömer Seyfettin – Kaşağı: Yalanın ve vicdanın insan ilişkilerindeki etkisini ele alır.
• Mevlânâ – Mesnevî, Karanlıkta Fil: İnsanların aynı olayı farklı açılardan değerlendirebileceğini anlatır.
• Antoine de Saint-Exupéry – Küçük Prens: Bağ kurmanın emek, zaman ve sorumluluk gerektirdiğini hatırlatır.
• Yunus Emre’nin şiirleri ve atasözleri: Sözün gücü, nezaket ve insan ilişkilerinde dilin önemi üzerine ailece konuşmak için güçlü bir kültürel kaynak oluşturur.

Son Söz: Kırılganlıktan Sağlam Bir Şefkate

Kırk yıl önce daha sert sınırların öne çıktığı bir aile yapısı vardı. Bugün ise çocukların duygularını korumaya daha fazla önem veren, ancak zaman zaman sınır koymakta zorlanan ailelerle karşılaşıyoruz.

Bir dönemde çocuğun duyguları yeterince dikkate alınmıyordu; bugün ise bazı ebeveynler çocuklarının en küçük hayal kırıklığını bile önlemeye çalışıyor. Birinde aşırı kontrolün, diğerinde aşırı korumanın riskleri bulunuyor.

Doğru adres, geçmişe koşulsuz özlem duymak veya bugünün bütün alışkanlıklarını olduğu gibi kabul etmek değildir. Asıl ihtiyaç, duygusal bağlılık ile özerklik arasında sağlıklı bir denge kurabilmektir.

Çocuğa hem “Seni seviyorum” hem de gerektiğinde “Hayır” diyebilen; kendi davranışlarıyla örnek olan; dilin sorumluluğunu öğreten; kültürel hafızayı hikâyelerle aktaran bir ebeveynlik anlayışına ihtiyacımız var.

Çocuğun her isteğini yerine getirmek onu sevmek değildir. Her hatasını cezalandırmak da onu yetiştirmek anlamına gelmez. Önemli olan, sevgiyi tutarlı sınırlarla birleştirerek çocuğun kendi kararlarını verebilen, duygularını ifade edebilen ve başkalarının haklarına saygı duyan bir birey olarak yetişmesine yardımcı olmaktır.

Kırılganlıktan çıkış, yeniden sertleşmekte değil; sağlam bir şefkat geliştirmektedir.

Ve o şefkatin ilk tuğlası, evimizde kurduğumuz cümlelerdir.