Ajans Erzincan Köşe Yazarı, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Eğitim Fakültesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fikret Gülaçtı, bu haftaki yazısında yapay zekanın düşünme ve duygularla baş etme becerilerimizi nasıl etkilediğini ele aldı.
Gece saat on bir. Üniversite ikinci sınıf öğrencisi Elif, ertesi gün teslim edeceği ödeve bir türlü başlayamıyor. Üstelik akşam en yakın arkadaşıyla tartışmış, içi de sıkkın. Önce ödevi sohbet botuna yazıyor, birkaç saniye içinde düzgün bir taslak geliyor. Sonra aklına arkadaşı geliyor; ona da sohbet botuna danışıyor: “Arkadaşım bana kırıcı bir şey söyledi, ne yapmalıyım?” Yine birkaç saniye içinde anlayışlı, yatıştırıcı ve gayet mantıklı bir cevap geliyor. Elif rahatlıyor, telefonu bırakıp uyuyor.
İlk bakışta bu sahnede bir sorun yok. Hatta harika bir teknoloji Elif’in gecesini kurtarmış gibi görünüyor. Ama psikolojik danışman gözüyle bakınca aklıma bir soru takılıyor: Elif bu gece ödevin içindeki problemi kendisi mi çözdü? Arkadaşına duyduğu kırgınlıkla kendisi mi baş etti? Yoksa iki işi de bir başkası onun yerine mi yaptı? Ve bu her gece tekrar ederse, bir yıl sonra Elif’in kendi başına problem çözme ve duygularını düzenleme becerisi ne durumda olur?
Bu yazıda tam olarak bu soruyu konuşmak istiyorum. Amacım yapay zekayı kötülemek değil. Ben de kullanıyorum, siz de kullanıyorsunuz, kullanmaya da devam edeceğiz. Asıl mesele, onu nasıl kullandığımız.
Beyin de bir kas gibi: Kullanmadıkça zayıflıyor
Psikologlar uzun süredir “bilişsel boşaltma” denen bir şeyden söz ediyor. Basitçe anlatmak gerekirse, zihnimizdeki bir yükü dışarıdaki bir araca aktarmak demek bu. Telefon numaralarını ezberlemek yerine rehbere kaydetmek, yolu öğrenmek yerine navigasyonu açmak bunun en tanıdık örnekleri. Araştırmacılar insanların bunu genellikle aracın kendilerinden daha verimli olduğuna inandıkları için yaptığını, ama bu inancın her zaman doğru çıkmadığını gösteriyor (Risko ve Gilbert, 2016).
Yapay zeka ise bu boşaltmayı bambaşka bir seviyeye taşıdı. Artık sadece bilgiyi değil, düşünme işinin kendisini de dışarıya devredebiliyoruz. 666 kişiyle yapılan bir araştırmada, yapay zekayı sık kullananların eleştirel düşünme puanlarının daha düşük olduğu, bu ilişkinin arkasında da tam olarak bu boşaltma alışkanlığının yattığı bulundu (Gerlich, 2025). Gençlerin yapay zekaya daha bağımlı olduğu da dikkat çeken bir başka bulguydu.
Bir başka çalışma ise bize çok tanıdık bir yerden geliyor: Türkiye’den. Yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan bir deneyde, bir grup öğrenci matematik çalışırken sıradan bir sohbet botunu kullandı. Bu öğrenciler çalışma sırasında diğerlerinden çok daha başarılı göründü. Ama sınav günü yapay zeka ellerinden alındığında, hiç yapay zeka kullanmayan arkadaşlarından daha kötü sonuç aldılar. İşin güzel tarafı şu: Cevabı doğrudan vermek yerine ipucu veren, öğrenciyi düşünmeye zorlayan bir yapay zeka kullanan grupta bu olumsuz etki büyük ölçüde ortadan kalktı (Bastani vd., 2025).
Bu araştırma bence meselenin özünü çok iyi özetliyor: Yapay zeka bizi o an daha başarılı gösterebilir ama bu başarı bize ait olmayabilir. Koltuk değneğiyle yürümek kolaydır; ama değnek elden alınınca bacak kaslarının ne durumda olduğu ortaya çıkar.
Duygularımızı da ona mı emanet ediyoruz?
Problem çözme işin bir yüzü. Diğer yüzü daha hassas: duygular. Psikolojide “duygu düzenleme” dediğimiz şey, kısaca, yaşadığımız duygularla baş edebilme becerimiz. Öfkelendiğimizde kendimizi sakinleştirebilmek, üzüldüğümüzde olaya farklı bir açıdan bakabilmek, kaygılandığımızda kendimizi toparlayabilmek bu becerinin parçaları.
Burada yapay zeka gerçekten şaşırtıcı derecede yetenekli. Bir dizi araştırmada, yapay zekanın olumsuz bir durumu farklı bir açıdan yorumlama konusunda eğitim almış insanlardan bile daha etkili, daha empatik öneriler sunduğu görüldü (Li vd., 2024). Uzmanlar tarafından tasarlanmış ve izlenen bazı terapi amaçlı sohbet botlarının depresyon ve kaygı belirtilerini azaltabildiği de biliniyor (Heinz vd., 2025). Yani yapay zeka, doğru kullanıldığında, insanlara iyi gelebiliyor.
Ama madalyonun öbür yüzü de var. Yaklaşık bin kişinin dört hafta boyunca izlendiği bir araştırmada, sohbet botunu kendi isteğiyle daha çok kullananların yalnızlık, insanlarla daha az görüşme ve yapay zekaya duygusal bağımlılık gibi konularda daha olumsuz sonuçlar yaşadığı görüldü. Yapay zekaya daha çok güvenen ve ona yakınlık hissedenlerde bu bağımlılık daha belirgindi (Fang vd., 2025). Bu çalışma henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskı; yani sonuçlarını temkinle okumak gerekiyor. Yine de verdiği mesaj düşündürücü.
Şöyle düşünelim: Küçük bir çocuk ağladığında annesi onu kucaklar ve sakinleştirir. Çocuk zamanla bu sakinleşme deneyimini içselleştirir ve büyüdükçe kendini sakinleştirmeyi öğrenir. Yani dışarıdan gelen destek, zamanla içeride bir beceriye dönüşür. Peki her sıkıntımızda yapay zekaya koşarsak, bu dönüşüm gerçekleşir mi? Yoksa her seferinde rahatlar ama hiç güçlenmez miyiz? Bilim bu soruya henüz kesin bir cevap vermedi. Ama soruyu sormak için yeterince işaret var.
Bin yıl önceki bir filozof ne derdi?
Bu soruları düşünürken aklıma hep klasik düşünürlerimiz geliyor. İlk İslam filozofu olarak anılan Kindi, dokuzuncu yüzyılda üzüntüyle baş etmenin yollarını anlatan bir risale yazmıştı. Kindi’ye göre üzüntü, sevdiğimiz bir şeyi kaybetmekten ya da istediğimiz bir şeye ulaşamamaktan doğar. Çaresi de büyük ölçüde olaylara bakışımızı değiştirmekten ve bunu tekrar tekrar uygulayarak alışkanlık haline getirmekten geçer (Kindi, 2015). Bugün psikolojide “bilişsel yeniden değerlendirme” dediğimiz şeye ne kadar benziyor, değil mi?
Ama Kindi’nin bence en önemli vurgusu şu: Bu çareyi kişi kendi aklıyla, düşünerek ve alıştırma yaparak bulmalıdır. Yani Kindi bize hazır bir teselli cümlesi vermiyor; kendi kendimizi teselli edebilme becerisini öğretmeye çalışıyor. Yapay zeka çağında bu fark çok önemli. Sohbet botunun bize söylediği güzel bir cümle o an iyi gelebilir; ama o cümleyi kendi zihnimizde kurmayı öğrenmedikçe, bir sonraki sıkıntıda yine dışarıya muhtaç oluruz.
Gazali de bilgiyi sorgulamadan devralmayı, yani “taklidi” eleştirir ve hakikate kişinin kendi araştırması ve doğrulamasıyla ulaşmasını, yani “tahkiki” öğütler (Çağrıcı, 2006). Bence bugün yapay zekanın akıcı ve kendinden emin cevaplarını hiç sorgulamadan kabul etmek, taklidin modern bir biçimi. Gazali’nin çağrısı yapay zeka çağında şöyle okunabilir: Cevabı al, ama onu kendi aklının süzgecinden geçirmeden sahiplenme.
Destek mi, yoksa yerine geçen mi?
Bütün bu araştırmalardan çıkardığım sonucu tek bir cümleyle özetlemem gerekirse şunu söylerdim: Mesele yapay zekayı kullanıp kullanmamak değil, onu iskele gibi mi yoksa yedek parça gibi mi kullandığımız.
İnşaatlarda iskele binanın yükselmesine yardım eder; bina tamamlandığında ise iskele sökülür ve bina kendi ayakları üzerinde durur. Yapay zeka da bize böyle yardım edebilir: soru sorarak, ipucu vererek, farklı bir bakış açısı göstererek. Ama eğer yapay zeka binanın kendisinin yerine geçerse, yani sorunu bizim yerimize çözer, duygumuzu bizim yerimize düzenlerse, iskele söküldüğünde ortada ayakta duran bir bina kalmayabilir.
Peki ne yapabiliriz? Beş pratik öneri
Bunları bir psikolojik danışman olarak hem öğrencilerime hem de kendime hatırlatıyorum:
• Önce kendin dene. Bir sorunla karşılaştığında yapay zekaya sormadan önce en az birkaç dakika kendi çözümünü düşün, hatta kağıda yaz. Sonra yapay zekaya danış ve iki cevabı karşılaştır. Böylece zihnin çalışmayı bırakmaz.
• Cevap değil ipucu iste. Yapay zekaya “Bunu çöz.” demek yerine “Bana bir ipucu ver.” ya da “Nerede hata yapıyorum, söyleme ama sorularla yönlendir.” demeyi dene. Araştırmalar bu yaklaşımın öğrenmeyi koruduğunu gösteriyor.
• Her cevabı doğrula. Yapay zeka çok emin konuşabilir ama yanılabilir. Önemli bir bilgiyi ya da kararı mutlaka başka bir kaynakla ya da kendi aklınla sına.
• Güzel cümleyi kendi cümlene çevir. Canın sıkkınken yapay zekanın önerdiği farklı bakış açısını okuduktan sonra, onu kendi kelimelerinle yeniden yaz. “Ben bu durumu şöyle de görebilirim…” diye başlayan kendi cümleni kurduğunda, o beceri sana ait olmaya başlar.
• İnsanları ihmal etme. Yapay zeka seni yargılamadan dinleyebilir; ama sarılamaz, gözlerinin içine bakamaz, yıllardır seni tanıyan bir dost gibi olamaz. Zor bir günün sonunda bir arkadaşını aramak, sohbet botuna yazmaktan daha zahmetli olabilir; ama çoğu zaman çok daha besleyicidir.
Bir önemli not daha: Eğer çok yoğun bir sıkıntı, umutsuzluk ya da kendine zarar verme düşünceleri yaşıyorsan, yapay zeka hiçbir koşulda bir uzmanın yerini tutmaz. Böyle anlarda mutlaka bir ruh sağlığı uzmanına, okulunun psikolojik danışmanına ya da güvendiğin birine ulaş.
Kendine dürüstçe sorabileceğin birkaç soru
Yapay zekayla ilişkinin hangi tarafa kaydığını anlamak için bir uzmana ihtiyacın yok; kendine şu soruları sorman bile çok şey anlatabilir:
• Bir sorunla karşılaştığımda ilk refleksim kendi kendime düşünmek mi, yoksa hemen telefonu elime almak mı?
• Yapay zekanın verdiği cevabı başkasına kendi cümlelerimle anlatabiliyor muyum, yoksa sadece kopyalayıp mı geçiyorum?
• Canım sıkıldığında aklıma ilk gelen kişi bir insan mı, yoksa bir sohbet botu mu?
• Yapay zekaya ulaşamadığım bir gün, bir sorunla ya da bir duyguyla baş etme konusunda kendime ne kadar güveniyorum?
• Son bir ayda bir sorunu tamamen kendi çabamla çözdüğüm ve bundan gurur duyduğum bir an hatırlıyor muyum?
Bu soruların doğru ya da yanlış bir cevabı yok. Ama son iki soruya verdiğin cevaplar seni biraz düşündürüyorsa, bu bir alarm değil, bir fırsattır. Becerilerimiz kalıcı olarak kaybolmaz; tıpkı uzun süre spor yapmayan birinin kaslarının yeniden çalıştırılabilmesi gibi, problem çözme ve duygularla baş etme becerimiz de yeniden güçlendirilebilir. Bin yıl önce İbn Miskeveyh de huylarımızın eğitim ve alıştırmayla değişebileceğini söylüyordu (İbn Miskeveyh, 1983). Bu iyimserlik bugün de geçerli.
Anne babalara ve öğretmenlere küçük bir not
Araştırmalar gençlerin yapay zekaya daha bağımlı olabileceğini gösterdiği için bu yazıyı okuyan anne babalara ve öğretmenlere de birkaç söz söylemek istiyorum. Çözüm, çocukları ve gençleri yapay zekadan tamamen uzak tutmak değil. Bu hem mümkün değil hem de onları geleceğin dünyasına hazırlamamak anlamına gelir. Asıl mesele, onlara bu aracı nasıl kullanacaklarını öğretmek.
Çocuğunuz bir ödevde zorlandığında hemen yardım etmek ya da yapay zekaya yönlendirmek yerine, ona biraz zaman tanıyın. “Sen ne düşünüyorsun?”, “Nereden başlayabilirsin?” gibi sorularla onun kendi yolunu bulmasına alan açın. Biraz zorlanmak, hatta kısa süreli bir hayal kırıklığı yaşamak, çocuğun “Ben bunu yapabilirim.” duygusunu geliştirmesi için gereklidir. Aynı şey duygular için de geçerli: Çocuğunuz üzüldüğünde ona hemen bir çözüm sunmak yerine duygusunu adlandırmasına ve kendi baş etme yolunu bulmasına eşlik edin. Yapay zeka ancak bu temel atıldıktan sonra iyi bir yardımcı olabilir.
Öğretmenler için de benzer bir yol önerilebilir: Öğrencilerden yapay zeka kullandıkları ödevlerde, kendi ilk denemelerini ve yapay zekadan aldıkları geri bildirimi birlikte teslim etmelerini istemek, yapay zekayı yasaklamaktan çok daha öğretici olabilir. Böylece öğrenci hem aracı kullanmayı hem de kendi düşüncesini korumayı öğrenir.
Son söz
Elif’in hikayesine dönelim. Belki bir sonraki sefer ödeve başlamadan önce beş dakika kendi başına düşünür, sonra yapay zekadan ipucu ister. Belki arkadaşıyla yaşadığı kırgınlığı sohbet botuna yazdıktan sonra, aldığı öneriyi kendi cümleleriyle defterine yazar ve ertesi gün arkadaşını arar. Değişen tek şey yapay zekayı kullanma biçimi olur; ama bu küçük değişiklik, bir yıl sonra bambaşka bir Elif demek olabilir.
Zihin de gönül de emanet edildikçe değil, işletildikçe güçlenir. Yapay zeka bu yolda iyi bir yol arkadaşı olabilir; yeter ki direksiyonu tamamen ona bırakmayalım.
Benimle iletişime geçin
Bu konudaki düşüncelerinizi ve deneyimlerinizi merak ediyorum. Siz yapay zekayı daha çok iskele gibi mi, yoksa koltuk değneği gibi mi kullanıyorsunuz?
• Blog: https://fgulacti.blogspot.com/
• Instagram: @fikret_gulacti ve @fikretghoca24
• E-posta: [email protected]





