Türk dünyasının binlerce yıllık şanlı tarihinde öyle isimler vardır ki yaşadıkları devrin hükümdarları olmakla kalmaz aynı zamanda kendilerinden sonraki asırların da yol göstericisi, millet hafızasının sönmeyen meşaleleri olmuşlardır. İşte Bilge Kağan, bu müstesna şahsiyetlerin başında gelenlerden birisidir. O, II. Göktürk Devleti'nin tahtında oturmuş bir hükümdar olmanın ötesinde dağılmış bir milleti yeniden bir araya getiren, devletin bekası için ömrünü vakfeden, Türk töresini ve devlet nizamını yeniden yükselten büyük bir kağan, büyük bir devlet adamı ve büyük bir millet evladıdır.
Bilge Kağan'ın tarih sahnesindeki yerini anlamak için öncelikle devraldığı mirası ve karşı karşıya bulunduğu şartları idrak etmek gerekir. Bir zamanlar dünyanın dört bir yanında kudreti hissedilen I. Göktürk Kağanlığı Çin hakimiyeti altına girerek adeta bir fetret dönemi yaşamış, Türk milleti egemenliğini kaybetmenin, dağınıklığın ve siyasi buhranın ağır yükü altında kalmıştı. İşte bu karanlık dönemde İlteriş Kutluk Kağan'ın başlattığı bağımsızlık mücadelesiyle yeniden yükselen Türk devleti, Bilge Kağan'ın omuzlarında daha da güçlenerek tarihî yürüyüşünü sürdürdü. O, kardeşi Kül Tigin'in askerî dehası ve Tonyukuk'un devlet aklıyla birlikte, II. Göktürk Kağanlığının güçlenmesinde ve kurumsallaşmasında belirleyici rol oynadı.
Bilge Kağan'ın büyüklüğü yalnızca kazandığı savaşlarda, hükmettiği topraklarda veya taşıdığı hükümdarlık unvanında aranamaz. Onun asıl büyüklüğü, devleti millet için var kabul eden anlayışında saklıdır. O, iktidarı şahsi ihtirasların değil, milletin istiklalinin ve istikbalinin hizmetine sunmuştur. Orhun Yazıtları'na kazınan şu sözleri, onun hükümdarlık anlayışının en güçlü ifadesidir:
“İçre aşsız, taşra tonsuz yabız yablak bodunta üze olurtum.” [KT D26; BK D21]
“Karnı aç, sırtı çıplak kötü [olumsuz] (şartlar içindeki) halkın üzerine hükümdar oldum.”
Bu sözler, bir kağanın kendi milletinin acısını nasıl yüreğinde taşıdığının tarihî şahididir. Bilge Kağan, halkının yoksulluğunu kendi sorumluluğu bilmiş, Türk milletinin yeniden refaha kavuşması için gecesini gündüzüne katmıştır. Yine kendi ifadesiyle:
“Kangımız eçimiz kaz[ganmış bodun atı küsi yok bolmazun] tiyin Türük bodun üçün tün udımadım küntüz olurmadım” [KT D26-27; BK D21-22]
“Babamızın, amcamızın kazanmış oldukları halkın adı sanı yok olmasın diye Türk halkı için gece uyumadım, gündüz oturmadım.”
İşte Bilge Kağan'ı büyük yapan, bu cümlenin ardındaki fedakârlıktır. O, devlet yönetimini bir imtiyaz değil, mukaddes bir vazife olarak görmüştür. Türk milletinin adının, şanının ve bağımsızlığının ebediyen yaşaması için mücadele etmiştir. Nitekim yazıtında, babalarının ve atalarının kazandığı Türk halkının adının ve şanının yok olmaması için çalıştığını açıkça ifade eder. Onun gözünde millet, hükümdarın değil; hükümdar milletin varlık sebebidir.
Bilge Kağan'ın devlet teşkilatına kazandırdığı en önemli değerlerden biri, devlet ile millet arasındaki ayrılmaz bağın kuvvetlendirilmesidir. Töreye bağlı yönetim, güçlü askerî teşkilat, merkezî otorite, siyasi istikrar ve dış ilişkilerde takip edilen dengeli siyaset, onun devlet anlayışının temel unsurlarıdır. Doğudan batıya, kuzeyden güneye uzanan mücadelelerde Türk hâkimiyetini korumaya çalışırken kendi döneminin dışında, gelecek nesillerin istiklalini de düşünmüştür. Kül Tigin ve Tonyukuk gibi büyük isimlerle omuz omuza yürüttüğü mücadele, Türk devlet geleneğinin en parlak dönemlerinden birini meydana getirmiştir.
Ve şimdi, Türk tarihinin bu büyük hükümdarını yalnızca başarılarıyla değil, aramızdan ayrıldığı tarihle de hatırlamak zorundayız.
25 Kasım 734 vefat eden Türk milletinin ebedî hafızasında bir devlet kurucusu, bir millet kahramanı olan Bilge Kağan’ın vefatının 1292. yıl dönümü idrak ediyoruz.
Türk tarihinin hafızasında derin bir hüzün bırakan bu tarih, Bilge Kağan'ın ebediyete intikal ettiği gün olarak tarihî kaynaklarda yer almaktadır. Orhun Yazıtı, onun vefatını İt Yılı'nın onuncu ayının yirmi altıncı günü olarak kayda geçirmiştir. Bu tarihin miladî takvime çevrilmesinde farklı ilmî hesaplamalar bulunmakla birlikte, 25 Kasım 734 tarihini esas alan tarih araştırmaları da mevcuttur. Nitekim Türk tarihçiliğinin önemli yayınlarından Belleten'de de bu tarih belirtilmektedir.
2026 yılı itibarıyla Bilge Kağan'ın aramızdan ayrılışının üzerinden tam 1292 yıl geçmiş olacaktır. Aradan geçen bunca asra rağmen onun sözleri hâlâ taşlara kazındığı günkü kuvvetiyle Türk milletine seslenmektedir. Bu sebeple 25 Kasım, sıradan bir tarih olarak görülmemeli; Türk dünyasının ortak tarih şuurunda yer edinmesi gereken bir vefa ve hatırlama günü hâline getirilmelidir.
Bugün Türkiye'den Azerbaycan'a, Kazakistan'dan Kırgızistan'a, Özbekistan'dan Türkmenistan'a, Doğu Türkistan'dan dünyanın dört bir yanındaki Türk topluluklarına kadar bütün Türk dünyası, ortak tarihinin bu büyük hükümdarını hatırlamalıdır. Okullarda, üniversitelerde, kültür kurumlarında ve Türk dünyasının ortak hafıza mekânlarında Bilge Kağan anılmalı; onun millet sevgisi, devlet anlayışı ve fedakârlığı yeni nesillere aktarılmalıdır.
Çünkü vefa, yalnızca geçmişte yaşamış büyük insanları övmek şeklinde görülmemeli; vefa, onların emanet ettiği değerleri yaşatmak, mücadelelerini unutmamak ve ideallerini gelecek nesillere taşımak yönünde değerlendirilmelidir.
Bilge Kağan'ın ardından 1292 yıl geçmiştir; fakat onun Türk milletine bıraktığı emanet eskimemiştir. O emanet, bağımsızlıktır, birliktir, töredir, devlet aklıdır ve millet olma şuurudur.
Bugün Orhun'un sessiz taşlarına kulak verdiğimizde hâlâ onun gür sesini işitiriz. Asırları aşan bu ses, Türk milletine kendi varlığını, tarihini ve sorumluluğunu hatırlatır.
25 Kasım 734'te bir büyük kağan gözlerini hayata kapattı; fakat Türk milletinin istiklaline adanmış ülküsü zamana yenilmedi.
Ruhu şad, mekânı uçmağ olsun!
Unutmadık, unutmayacağız, unutturmayacağız.
Çünkü Bilge Kağan'ı anmak, ulu bir Göktürk hükümdarını anmaktan ziyade Türk milletinin devlet kurma iradesine, bağımsızlık ülküsüne ve binlerce yıllık tarihî hafızasına sahip çıkmaktır.

Muhabir: Berat BAKAN